8.5 C
İstanbul
Salı, Mart 31, 2020

44 Madde ile Deniz Gezmiş kimdir, neyin nesidir!

Bir dönem, orkestra şefi gibi idare ettiği kitleleri peşinden sürükledi. Henüz 20’lerindeyken öğrencilerin, köylünün, işçinin sesiydi. Gezi Direnişi’nde AKM’ye onun resmi asıldı…Onun hayatını Türkiye...

Bunlara bakmalısınız

Modern hayatlar, suni mutluluklar, senkronize yalnızlıklar

Yapmak isteyip de yapamayacağımız şeylerle doldu taştı dünya. İzlenecek tonla film, dizi, okunacak kitap, gidilecek, görülecek, gezilecek yerler ve ortalama 70 yıl ömür var...

Sema Moritz’in hikayesi ve taş plak sesi

Sema Moritz, Türkiye Müziğinde Taş plak sesli şarkıcı olarak kendine yer edinmiş, bir daha onun gibisi gelir mi acaba dedirten bir müzisyen. Nokta dergisine...

Zygmunt Bauman: Sosyal medya çok kullanışlı ve keyifli bir tuzak

Zygmunt Bauman yakınlarda 90. doğum gününü kutladı ve Leeds’deki evinden İspanya’nın kuzeyindeki Burgos’taki bir etkinliğe gitmek için iki kez uçağa bindi. Söyleşiye başlarken yorgun...

Mutlaka izlemeniz gereken En iyi 18 Uzay Filmi

Yine bir sinema listesiyle karşınızdayız. Yaşadığımız evrenin büyüklüğünü düşünüp hayretler içinde kalmayan insan neredeyse yok.Bu listede de yüzünü evrene dönen sinema yapıtlarından en...

Edebiyatın karanlık kahini: Aldous Huxley

Bütün zamanlarda raslayabileceğimiz, zamanını aşmış, hatta zaman hakkında öngörüde bulunmuş ve bu öngörüleri gerçekleşmiş insanlar vardır. Bu gün sizler için Aldous Huxley'in hayatından sahneleri...

Üretim ve Tüketim üzerine bir film

Gıda üretimi ve tüketiminin bugünkü halini gösteren çok etkileyici bir kısa belgesel. Samsara film şirketinin Mark Magidson yapımcılığında gerçekleştirdiği 102 dakikalık filmin 6 dakikalık bir...

Covid-19: Hazırlıksız olanlar devletler, bilim değil

Covid-19: Hazırlıksız olanlar devletler, bilim değil

Sağlık çalışanları bu mücadelenin en ön saflarında yer alıyor. Bilim insanları bilgi üretimini ve aktarımını aralıksız yapıyor, daha fazlasına gönüllü oluyor. Hazırlıksız olan sistemin ta kendisidir, devletler, piyasa odaklı yönetimler, yatırım yapılmayan sağlık sistemleri, gerçek dışı yalan bilgileri yayan medya kurumları, halk sağlığını tehlikeye atan sözde uzmanlardır.


Çağhan Kızıl  

Aralık 2019 sonu Çin tarafından Dünya Sağlık Örgütü’ne bildirilen zatürre vakalarının bugün yaşadığımız pandemik durumuna yol açacağını başlangıçta kimse tahmin edemiyordu. İlk aşamada Çin’de hızla yayılan virütik hastalığın, ocak ayı içinde bilim insanlarınca yayınlanan projeksiyonlarla bir pandemik potansiyeli taşıdığına dair yorumlar yapılmıştı. Bu aşamada birçok ülke hazırlık programlarını gözden geçirmiş, kriz planlarını hazırlamış, alınacak önlemler konusunda çalışmalara başlamıştı. Şubat ayı içinde Avrupa’da vakaların artması ile panik kıta değiştirmiş, İran gibi çevre ülkelerdeki vaka artışları kapıdaki tehlikenin en belirgin habercisi olmuştu.

Ocak ayının ilk haftasında Çin, bu patojenin genetik dizisini bulmuş, bir korona virüsü olduğunu göstermiş ve uluslararası bilim camiasıyla bu bilgileri paylaşmıştı. NCBI (1) gibi birçok veri tabanında virüsün genetik sekansları paylaşılmış, bu bilgiler kullanılarak test ve tanı kitleri geliştirilmeye başlanmıştı. Bunun ötesinde farklı coğrafyalardaki vakalardan alınan virüs örneklerinde de benzer dizi analizleri yapılmış, virüsün hareket rotası, enfeksiyon dinamikleri ve epidemiyolojik genetik analizleri hızlanmıştı (2). Şubat ayı sonunda veri tabanlarında 500’den fazla hastadan alınan virüs örneklerinin genetik dizinlerine dair bilgiler mevcuttu (3). Bu bilgiler özellikle şeffaflıkla kamuoyu ve bilim camiasıyla paylaşılıyordu. Aynı süreçte yüzlerce bilimsel makale serbest erişimli veri tabanlarına konuyor, bilim insanları hummalı bir çalışma ve anlamlandırma sürecini başlatıyorlardı. İnsanları enfekte eden bildiğimiz yedinci korona virüsü olan SARS-CoV-2 hakkında bu süre içindeki önemli yayınlar bize virüsün etki mekanizması ve doğası hakkında önemli bilgiler verdi. Örneğin insan hücrelerindeki ACE2 proteinine bir önceki SARS-CoV (2002’de SARS salgınını yapan virüs) gibi bağlandığını (4), genetik yapısında herhangi bir insan eliyle yapılmış değişiklik görülmediği için biyolojik silah olmadığını (5), önceden bilinen memeli korona virüsleri ile benzerlik gösterdiğini (6), insanı enfekte etmeden önceki ara konakların araştırılması gibi birçok bilgiyi bu çalışmalar sonucunda edinmiş olduk. Bunun yanında virüsün daha çok genç nüfusu enfekte ettiğini (enfekte kişilerin yüzde 70’e yakınını 60 yaş altı nüfusun oluşturması) (7), çocukların da enfekte olmaları (8), semptom göstermeyen kişilerin de virüsün taşıyıcısı olabilecekleri (9) ve bunu başka insanlara yayabilecekleri (10), toplumsal temasın en aza indirilmesinin şu aşamada en mantıklı ve önleyici yol olacağı (11), tanı testlerinin hayatı önemde olduğu (12) gibi birçok bilgiyi de bu kısa sürede yine bilim insanlarının çalışmalarından çıkardık. Bu noktada bilim ne yapılması gerektiği konusunda tavsiyelerde ve projeksiyonlarda bulundu. Elbette ilaç geliştirme ve aşı çalışmaları da bu bilgiler ışığında hız kazandı (13). Halen yüze yakın çalışma devam etmekte. Bu süreçler kısa zamanda sonuç alınacak süreçler olmadığı için halen etkili bir ilaç ya da aşı yok. Bu nedenle, bilim iki metot önerdi: Sosyal yaşamı yavaşlatarak ya da durdurarak insanların mobilizasyonunu minimum indirmeniz gerekiyor, yüksek oranda tanı testi yaparak enfekte kişileri etkili karantina yöntemleri ile dolaşımdan çekmek gerekiyor.

Bilim bunları söylerken, karar alıcı mekanizmalar devletler olduğundan neredeyse tüm ülkelerde bir atalet kendisini gösterdi. Çin, ilk aşamada süreci şeffaf yürütemediği için yayılımı önleyemediği konusunda eleştirilirken, Avrupa ülkeleri de seyahat sınırlamalarını zamanında alamadıkları için eleştirilere hedef oldular. Örneğin İtalya’da karantinanın ilk önce sınırlı bir alana uygulanması ve insanların seyahatinin de engellenememesi ülkede yaşanan felaketin nedenlerinden biri. İspanya ve Fransa bazı gecikmeler yaşasalar da sokağa çıkma yasakları ile devam ettiler. Almanya’nın stratejisi biraz daha farklıydı. Enfekte kişileri bulup, temas ettikleri insanları öğrenip, yaygın test yaparak virüsün yayılımını kontrol altına almak. Almanya, Avrupa içinde bu mekanizmayı hem kurumsal kriz yönetimi hem de uygulama açısından en iyi götüren ülkelerden birisi. Salgınla mücadele yasası kapsamında Robert Koch Enstitüsü’ne (14) geniş yetkiler vererek sürecin bilimsel ilerlemesine katkıda bulundular. Zamanla yerellerdeki durumu gözlemleyerek lokal sokağa çıkma yasakları uyguladılar. Birçok şehir ve eyalette bu yasaklar uygulanıyor. Etkili koordinasyon yöntemleri ile de birleşince 30 bine yakın vaka sayısına rağmen Almanya’da ölüm oranları yüzde 0,4 civarında (15). İtalya’da bu oran yüzde 10’a yakın (16). Elbette tüm bu önlemlere rağmen hızla artan bir yayılımla karşı karşıya tüm Avrupa ülkeleri. Dün, serbest dolaşımı benimseme eğiliminde olan Britanya da kontrollü bir sokağa çıkma yasağına geçmiş durumda. Amerika ise vaka sayısı olarak belki de tüm diğer ülkeleri geride bırakacak bir hızda ilerlemeye devam ediyor. Bugün itibarıyla sadece New York’taki vaka sayısı 13 bin 119. New York Valisi Andrew Cuomo bir yandan şehrin en büyük fuar alanı Javits Center’ı bin yataklı sahra hastanesine çevirirken diğer yandan da Trump yönetiminin krizi yönetmedeki başarısızlığıyla başa çıkmaya çalışıyor. Bu gösteriyor ki sokağa çıkma yasağı, uygulanması gereken ve artık tartışma kaldırmayacak bir konu. Ancak 11 Mart’ta pandemik ilan edilen bir hastalık için halen sokağa çıkma yasağı uygulamayan ülkeler geç kalmış sayılabilir.

Bu salgının aşamaları vardı. Az vaka sayıları varken toplumsal yaşamı durdurmak bir önlem olabilirdi. Salgın başlamadan önce seyahatleri çok kesin ve katı şekilde durdurmak virüsün ülkelere girmesini ve yayılmayı önleyebilirdi. Sağlık sisteminin ihtiyaçlarını karşılamak ve ivedilikle projeksiyon analizleri yapmak, sağlık emekçilerinin güvenliğini en baştan sağlayabilmek İtalya’nın bugünkü yaşadığı duruma engel olabilirdi. Yapılan modelleme çalışmalarına göre sosyal yaşamı salgından 2 hafta önce durdurmak yayılımı yüzde 95, bir hafta önce durdurmak yüzde 50 oranında azaltabilirdi (11). Birçok devlet bunda geç kaldı. Devletleri bu kararları almada yavaşlatan etkenlerden en önemlisi ekonomik nedenler. Sokağa çıkma yasağına getirilen eleştirilerin en büyüğü, ekonominin zarar göreceği ve işsizliğin artacağıydı. Son 20 saatte Amerika’dan gelen haberlere bakılırsa Başkan Donald Trump ‘çare, hastalıktan kötü olmamalı’ diyerek sosyal izolasyonu sona erdirme arzusunu dillendirmeye başladı. Bunun tehlikeli sabırsızlığın nasıl yankı bulacağını önümüzdeki günlerde göreceğiz. Fakat bu türden bir stratejinin özellikle demokratik teammüllerden uzak başka ülkelerde karşılığını bulabileceğini de öngörebiliriz. Bunun insan hayatını gözden çıkararak bir faciaya yol açacağı ise aşikar.

Türkiye bu salgın krizini nasıl yönettiğini anlamadığımız ülkeler arasında. Seyahat kısıtlamalarının gerçekleştirileceği dönemde hac dönüşü sosyal yaşamda serbest dolaşıma sokulan kişilerin varlığı, yapılan kongre ve etkinlikler, çalışma yaşamının hiçbir şey olmamış gibi devam ettirilmesi gibi uygulamalar enfeksiyonun yayılmasını hızlandırmıştır. Okulların kapatılması ve 65 yaş üstünün korunması amacıyla sokağa çıkmalarının önüne geçilmesi pozitif uygulamalar olsa da yayılım dinamiklerine baktığımızda artık bunlar yeterli önlemler değildir diyebiliriz. Genç nüfusun sosyal yaşam içinde taşıyıcı durumda olması ve evdeki geriatrik bireyleri de enfekte edebilecek olması, virüsün toplumdan uzaklaştırılmasının önüne geçmemektedir. Yapılması gerekenin sokağa çıkma yasağı olduğunun bilim insanlarınca günlerdir söylenmesine rağmen Türkiye halen bu uygulamaya geçmemiştir. Türk Tabipler Birliği’nin anketine göre sağlık personelinin büyük çoğunluğunun maske, ekipman, kıyafet ve eldiven eksikliği olması (17), hastane kapasitelerinin yaklaşan ağır hasta yükünü kaldırabilecek seviyede olmaması, vaka yerlerinin bile halen açıklanmamış olması, yapılan test sayılarının olması gerekenin 20’de biri seviyesinde kalması (1 milyon kişi başına İtalya’da 4,567, İspanya’da 7,596, Güney Kore’de 6,741, Türkiye’de ise 289) (18), etkili bir kriz metodu ve bilgilendirme sürecinin işletilememiş olması gibi nedenlerle Türkiye seçimini insan yaşamından yana yapmamıştır diyebiliriz.

Bu salgın bittiğinde, bilimin ve aklın önerdiklerini yaşama geçirmiş ülkelerin bu felaketten daha az etkilendiğini göreceğiz. Bu hem sağlık hem de ekonomi açısından böyle olacak. Türkiye için pandemik krizinin yönetimini şu şekilde özetleyebiliriz: Herkes evde kalsın ama çalışanların hepsi ise gitsin, biz test yapmayalım ama virüs de yayılmasın, sağlık imkanlarımız düşük ama çok da hasta olmasın, vakaların yerlerini açıklamayalım ama halk kendi olağanüstü halini ilan etsin. Bu anlayış kabul edilemez!

Bilim bu pandemik için olabildiğince hazırlıklıydı, elinden geleni de kolektif fazlasıyla yapıyor. Sağlık çalışanları bu mücadelenin en ön saflarında yer alıyor. Bilim insanları bilgi üretimini ve aktarımını aralıksız yapıyor, daha fazlasına gönüllü oluyor. Hazırlıksız olan sistemin ta kendisidir, devletler, piyasa odaklı yönetimler, yatırım yapılmayan sağlık sistemleri, gerçek dışı yalan bilgileri yayan medya kurumları, halk sağlığını tehlikeye atan sözde uzmanlardır. Bu salgın, tüm dünya için akıl ve bilimle bir imtihan. Çok geç kalmadan, her günün bu tarz enfeksiyon hastalıklarında önemli olduğunun bilinciyle radikal önlemleri yaşama geçirmek gerekiyor. Bunları yaparken de krizin faturasını çalışanlara, emekçilere, toplumun dezavantajlı kesimlerine çıkarmamalı. Hak kaybına uğramadan her çalışan evlerinde oturma şansına sahip olmalıdır. Sağlık personelimizin güvenliği en ön planda sağlanmalıdır. Sahra hastaneleri kurularak acil plan önlemleri kapsamında enfekte hastalar diğer hastane çalışanları ve hastalardan tamamen ayrılmalıdır. Tanı testleri günde 20 binin üzerine çıkartılmalı, mask eve ekipman ihtiyacı hemen temin edilmelidir. Vakaların yerleri açıklanmalı ve acilen sokağa çıkma yasağı ilan edilmelidir. Bu noktada yerel yönetimler de üzerine düşeni yapmalı, zaten gelmekte olduğunu bildiğimiz bu felakette kendi bilim kurullarının ışığında sürece aktif olarak katılmalı. Artık çok vaktimiz yok. Bu önlemlerin alınmadığı her gün daha fazla yurttaşımızı kaybedeceğimiz anlamına geliyor.

(1) https://www.ncbi.nlm.nih.gov/
(2) www.nextstrain.org
(3) https://www.nih.gov/health-information/coronavirus
(4) https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(20)30229-4
(5) https://www.nature.com/articles/s41591-020-0820-9
(6) https://www.sciencedaily.com/releases/2020/03/200317175442.htm
(7) https://www.thelancet.com/journals/landig/article/PIIS2589-7500(20)30026-1/fulltext
(8) https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2005073
(9) https://www.ejradiology.com/article/S0720-048X(20)30145-5/fulltext
(10) https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMp2000929
(11) https://science.sciencemag.org/content/early/2020/03/13/science.abb3221
(12) https://www.sciencemag.org/news/2020/03/does-closing-schools-slow-spread-novel-coronavirus
(13) https://twitter.com/CaKizil/status/1238927692260675586?s=20
(14) https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/nCoV.html
(15) https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Fallzahlen.html
(16) https://www.worldometers.info/coronavirus/
(17) http://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=1af85302-6da7-11ea-a219-c213173be5c8
(18) https://en.wikipedia.org/wiki/COVID-19_testing

 




Doç. Dr. , Helmholtz Topluluğu ve Dresden Teknik Üniversitesi








Bunları kaçırmayın

Ortadoğu’nun kadife sesi Mohsen Namjoo ve 10 şarkısı

Mohsen Namjoo Meşhed şehrinde geleneksel yapıdaki bir aile içerisinde büyüdü. Edebiyat ve müziğe olan ilgisi daha çocukluğunda başlamıştı. okuldaki sanat etkinliklerinde aktif olarak rol...

Patti Smith’ten Frida Kahlo ve Diego Rivera’ya bir aşk mektubu

Frida Kahlo da her kadın gibi kurbanıydı toplumun, öteki idi. Ama köşesine çekilip acılarının öylece geçmesini beklemedi. Kendisi ile yüzleşirken aslında kadınlığı ile de...

Aman doktor, Canım doktor: August Bier

Bilim kurgu filmlerin favori tiplemesi hafif(!) kaçık bilim insanları en sevdiğim klişe karakterlerdendir. Mary Shelley’le aynı kumaştan mı dokunduk bilemeyeceğim ama bilim insanları ve...

Sema Moritz’in hikayesi ve taş plak sesi

Sema Moritz, Türkiye Müziğinde Taş plak sesli şarkıcı olarak kendine yer edinmiş, bir daha onun gibisi gelir mi acaba dedirten bir müzisyen. Nokta dergisine...

Son haberler

Norveç korona hastalarında ilk deneysel tedaviye başladı

Norveç korona hastalarında ilk deneysel tedaviye başladı Norveç, korona virüsüne karşı ilk deneysel tedavinin başladığını duyurdu. Çalışma, sıtma ve ebola ilaçlarının dahil olduğu üç...

Veri Delisi: 2 Trilyon Dolarlık Madeni Para Basma Fikri

Bu fikrin mimarı  Rashida Tlaib, kendisi Birleşik Devletlerdeki  ilk müslüman milletvekili.Rashida hanımın, senatoya sunduğu teklifi şu adresten görebilirsiniz.Bu teklif, her Birleşik Devletler vatandaşına...

Nisan ayı analizleri: Burçları neler bekliyor?

Krizlerle dolu bir Mart ayı geçirdik. Gökyüzü Nisan ayında da oldukça hareketli geçecek. Ünlü astrolog Dinçer Güner, Nisan ayı burç analizlerini kaleme...

Bayan Pijama Takımı Modelleri

Bayan Pijama takımı modelleri kadınlar  için gece giyimin en önemli giysileri arasında yer alır. Pijamalar kadınlar için konforlu uyku geçirmeleri için üretilmiştir. Rahat...