8.5 C
İstanbul
Cuma, Temmuz 10, 2020

William Harrison’un inanılmaz karakalem çalışmaları!

Chicago banliyölerinde büyüyen William Harrison, Illinois Üniversitesi'nde sanat eğitimi aldı yıllar geçtikten sonra oldukça başarılı bir sanatçı olan Harrison, inanılmaz ayrıntılı ve yaşamın içinden...

Bunlara bakmalısınız

Patti Smith’ten Frida Kahlo ve Diego Rivera’ya bir aşk mektubu

Frida Kahlo da her kadın gibi kurbanıydı toplumun, öteki idi. Ama köşesine çekilip acılarının öylece geçmesini beklemedi. Kendisi ile yüzleşirken aslında kadınlığı ile de...

Üretim ve Tüketim üzerine bir film

Gıda üretimi ve tüketiminin bugünkü halini gösteren çok etkileyici bir kısa belgesel. Samsara film şirketinin Mark Magidson yapımcılığında gerçekleştirdiği 102 dakikalık filmin 6 dakikalık bir...

Dildeki cinsiyetçilikten kurtulmak için 14 maddelik imtihan

Türkçede hem günlük konuşma dilinde hem de tarihsel olarak günümüze değin bir anlam kazanan deyimler silsilesi kadın ve erkek cinsleri ve toplumsal cinsiyet rolleri...

Zygmunt Bauman: Sosyal medya çok kullanışlı ve keyifli bir tuzak

Zygmunt Bauman yakınlarda 90. doğum gününü kutladı ve Leeds’deki evinden İspanya’nın kuzeyindeki Burgos’taki bir etkinliğe gitmek için iki kez uçağa bindi. Söyleşiye başlarken yorgun...

Yapay Zeka: Dost Mu, Düşman Mı?

Londra'daki Kraliyet Cemiyeti'nde sıradan bir Haziran'ın bir Cumartesi sabahı. Bilgisayar bilimcileri, halk arasında ünlü isimler ve gazeteciler, onlarca yıldır süregelen bir mücadeleye tanıklık etmek...

Dünyanın en ilginç sanatçısından en ilginç savaş aracı

Arjantinli sıradışı sanatçı Raul Lemesoff, insanlara kitabı sevdirmenin belkide hiç denenmemiş bir yolunu deniyor. Sanatçının çalışmasını derlediğimiz listemizde aşağılara doğru kaydıkça önyargılarınız yıkılacak.Dilerseniz sıradışı listemize...

Olasılıkların üst üste binmesi, kuantum çatışması yaratıyor

Olasılıkların üst üste binmesi, kuantum çatışması yaratıyor

Bir ölçüm sonucunun ölçümü, can bunaltan bir cevap ortaya koyuyor. Araştırmacılara nazaran, netice, gözlemciye bağlı olmayan hiçbir gerçekliğin var olmadığını işaret ediyor. Ya da kaba bir halde söylersek, kuantum seviyesinde, kendi gerçeklerinizi seçme hakkına haiz olabilirsiniz


Chris Lee

Manşetler, “Birden fazla gerçeklik var” diye duyuruyordu. Dünyanın her yerindeki fizikçilerse, endişeden bitkin düşerek iç çekerken, başka hangi mutedil sonucun kontrolden çıktığını merak ediyorlardı.

Hâl böyleyken, gene de araştırma sonucunun ve altta yatan teorinin, ana düşünceden fazlaca daha garip olduğu görünüyor. Çağıl fizik bizlere temel olarak, aynı vakası takip eden iki gözlemcinin, tüm ihtimaller içinde bilgilere haiz olsalar dahi netice üstünde hiçbir süre aynı fikirde olamayacaklarını söylüyor. Bu durum aslına bakarsanız hususi göreliliğin bir parçası olarak kabul ediliyordu; fakat şimdi kuantum mekaniği açısından da geçerli olduğuna ilişkin deneysel bir kanıtımız var.

GALILEO VE EINSTEIN’IN SÖYLEDİKLERİ

O halde, çakışan ölçümleri bilindik yollarla iyi mi çözdüğümüze dair mümkün olan en kolay örnekle başlamış olalım. Diyelim ki, bir platform üstünde duruyorum ve yaklaşmakta olan bir trenin hızını saatte 180 kilometre olarak ölçüyorum. Siz ise trenin içindesiniz ve trenin hızını saatte 0 kilometre olarak ölçüyorsunuz. Aradaki farkı, göreceli hızlarımız üstünde ek bir ölçüm yaparak bulabiliriz. Peşinden, ikimiz de kendi hareketimize nazaran hızı doğru bir halde ölçtüğümüzü düşünürüz.

Öte taraftan, durum, aşırı hızlarda hareket eden nesneler söz mevzusu olduğunda daha karmaşık bir hal alıyor. Elindeki 100 metrelik direğin tamamını yalnızca 30 metre uzunluğa haiz bir binaya yerleştirmeye çalışan bir sırıkla yüksek atlamacı düşünün. İmkânsız mı diyorsunuz? Bu, ikisi arasındaki göreli hıza bağlıdır. Eğer sırıkla yüksek atlamacı binaya ışık hızında yaklaşıyorsa, binada bulunan bir gözlemci sırığın uzunluğunu yalnızca 20 metre olarak ölçer. Gözlemci, sırığın fazlaca kısa bir süre içinde binanın içine girmiş olduğu sonucuna ulaşır. Buna rağmen, sırıkla yüksek atlamacı direğin daima 100 metre ve binanın ortalama 20 metre uzunluğunda bulunduğunu tespit eder. O halde, bu sırık binaya sığmaz.

Gözlemciler eldeki bulguları karşılaştırdığında, tren örneğindeki netice, yüksek atlama sırığıyla ilgili örnektekinden değişik olur. Bu durumda, göreli hızımıza ilişkin ek bir ölçüm, iki gözlemcinin niçin değişik sonuçlara ulaştığını açıklayabilir. Ne var ki, sırığın binaya tamamen sığıp sığmadığına dair hiçbir şey söylemesi imkansız. Gözlemcilerden biri sırığın binaya sığdığını düşünürken, diğeri sığmadığını düşünür.

Bu çelişkiyle başa çıkmanın anahtarı, değişik ölçüm neticelerini çözemeyeceğimizi kabul etmektir ve bunun yerine, belirli bir sonucu geçerli kılan koşulları anlamamız gerekir.

KUANTUM GÖZLEMCİLERİ

Kuantum mekaniği bu fikri yepyeni bir seviyeye taşıyor; zira ölçüm anlayışı değişik. Bir fotonun polarizasyonu (kutuplanması) benzer biçimde hususi bir örneği ele alalım. Polarizasyonun ne işe yaradığını bilmemiz gerekmiyor, bir tek uzayda bir yönelime haiz bulunduğunu (örn. dikey, yatay, çapraz vb.) bilmemiz kafi.

Aslen, tek bir foton bağlamında polarizasyonu ölçemeyiz. Bunun yerine, fotona bir tek şu suali sorabiliriz: Dikey olarak mı kutuplaştın? Cevabı ya “evet, dikey haldeyim” ya da “hayır, yatay haldeyim,” olur. Sorun şu ki, ben (ölçüm meydana getiren şahıs) ilkin iki yönelimden birini seçerim ve foton daima bu iki yönelimden birine haiz olur.

Şu anda 45 derecede ölçmeyi tercih ettiğimi düşünelim. Ölçüm aletinin perspektifinden dikey şekilde kutuplanmış bir foton, iki polarizasyon durumunun (süperpozisyon* durumu olarak adlandırılan) bir karışımında bulunur: (Aynı anda) +45 ve -45 derecededir. Öteki taraftan, ölçümün gerçekleştirilmesiyle beraber, fotonun bu durumlardan birini seçmesi gerekir. Ölçüm meydana getiren şahıs açısından, fotonun süperpozisyon durumunda bulunduğunu asla bilemeyiz. Yalnızca +45 derecelik bir açı ölçtüğümüzü biliriz.

WIGNER NE SÖYLÜYOR?

Şimdi işleri birazcık daha karmaşık hale getirelim. Diyelim ki süperpozisyon durumunda olan bir foton akımını ölçüyorsunuz. Bu durumda, her ölçümün dikey bir foton bildirme ihtimali yüzde 50 iken, yatay bir foton bildirme ihtimali de yüzde 50’dir. Dahası, bir kutu içindesiniz ve yaptığınız ölçümleri bana bildiremiyorsunuz. Hâl böyleyken, ölçümünüzün sonucunu keşfetmek için durumunuzu ölçmem gerekir.

Bu, ölçümü yaptıktan sonrasında bile dikey yada yatay bir foton ölçtüğünüz bir süperpozisyon durumunda olduğunuz anlamına gelir. Durumunuzu ölçtüğümdeyse iki mantıklı sonuca ulaşırım: Yatay ölçersiniz ve yatay ölçümünüzü ölçerim; dikey ölçersiniz ve dikey ölçümünüzü ölçerim.

Ne var ki, iki olasılık daha mevcut: Yatay ölçersiniz fakat sizin dikey ölçtüğünüzü ölçerim ve siz dikey ölçersiniz fakat ben yatay ölçtüğünüz sonucuna ulaşırım. Eğer ikinci ölçüm (denetim ölçümü) kuantum mekaniği tarafınca yönetiliyorsa, son iki olasılığın da mantıklı sonuçlar kadar gerçekleşme ihtimali vardır. Doğrusu kimi süre, kazandığınız netice, üstünde ölçüm yaptığınız ölçümle çelişir.

Bu ölçümlerin her ikisinde de hatalı bir nokta yoktur ve çelişkiyi ortadan kaldırmak için yapabileceğimiz bir hesaplama mevcut değildir. Fotonun aynı anda hem kati şekilde yatay olarak polarize hem de kati şekilde dikey olarak polarize bulunduğunu kabul etmemiz gerekir.

İlk olarak Eugene Wigner tarafınca ana hatları çizilen bu fikir deneyi, şimdi gerçek bir deneyde uygulandı. Uygulaması birazcık karmaşık bir işti. Deneyi gerçekleştiren araştırmacılar, temel olarak, başarı göstermiş olması halinde ikinci bir foton üstünde kodlanmış ölçümün bir kaydını bırakan ve kutuplaşmayla ilgili ölçümler gerçekleştiren bir aygıt hazırladılar. Böylece, orijinal ölçüm ile ikinci foton üstünde meydana getirilen yeni bir ölçüm içinde, Wigner deneyinin kolay bir versiyonuna haiz olduk.




Teorinin öngördüğü suretiyle, aygıt, ölçümün ve ölçümün ölçümünün tutarsızlık gösterdiği durumları kaydeder. Hakkaten de, tutarlılık/tutarsızlık oranı, tam olarak kuantum mekaniğinin öngördüğü benzer biçimde fazlaca fazla.

Araştırmacılara nazaran, netice, gözlemciye bağlı olmayan hiçbir gerçekliğin var olmadığını işaret ediyor. Ya da kaba bir halde söylersek, kuantum seviyesinde, kendi gerçeklerinizi seçme hakkına haiz olabilirsiniz.

Şahsen, bu sonucu şaşırtıcı bulmadım. Hususi görelilikte ayrıcalıklı bir gözlemci olmadığını aslına bakarsanız biliyoruz. Peki, kuantum mekaniğinde niçin var? Aslen, bizlere bu ikilemi sunan fikir deneyi, ölçüm sonuçlarının ölçümü meydana getiren kişiye nazaran değişeceğini söylüyordu. Ve şimdi bunun hakikaten de bu şekilde bulunduğunu gösteren deneysel bir kanıta sahibiz.

Gene de gerçeklik hakkında hâlâ bir şey söylemiyor.

*Süperpozisyon; bir sistemdeki ihtimaller içinde durumların üst üste gelmesi, çakışması durumuna verilen addır.

** Yazının aslı Ars Technica sitesinden alınmıştır. (Çeviren: Tarkan Tufan)






CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Bunları kaçırmayın

Henüz izlemediyseniz ‘Mutlaka’ izlemeniz gereken 15 film!

Derleme/Eren Aşnaz Henüz izlemediyseniz izlemeniz gereken 15 filmi bu hafta sizler için derledik. Usta oyuncu ve efsane olmuş yönetmenlerden derlediğimiz filmlerin hepsini, yok olması imkansız...

Kadın’ı varlıklarıyla hatırlatmaya çalışan iki kadın: Luiz Bakar ve Ester Zonana

Birbirlerini hiç tanımamış, aynı amaç uğruna mücadele eden iki kadının dillendirdikleri bir nokta. Onca söz ve güç sahibi dini lider ve cemaat yöneticilerinin içinde,...

Marquez’in 2001’de Marcos’la yaptığı röportaj

Kendisini Zapatista Ulusal Kurtuluş Ordusu'nun (EZLN) sözcüsü olarak tanımlayan ve herkesin bir kere olsun ağzında piposuyla, yüzü gizli halde çekilmiş bir fotoğrafını görmüş, muhterem...

Dünyanın en çok satan 20 kitabı

İnsanoğlu bu güne kadar kesin olmamak kaydıyla 130 milyana yakın kitap basmıştır. Biz bu listeyi hazırlarken bile basımda olan yeni kitaplar olduğunu biliyoruz. Bu...

Son haberler

Çetin Ünsalan Yazdı: “İhtiyaç olan öteleme değil”

Yunanistan Başbakanı Kriyakos Miçotakis, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’la 26 Haziran’da yaptığı telefon görüşmesinden bu yana Erdoğan’la arasındaki buzların eridiğine işaret eden açıklamalar yaptı. Yunanistan’ın...

Cüneyt Akman:  Borsa’da yabancı çıkışı neyin göstergesi?

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’la Başbakan Jean Castex’in belirlediği yeni hükümet, kadın bakan sayısı erkek bakan sayısından fazla olmasına rağmen feministleri kızdırdı. Kabinede bulunan...

Uzmanlar: Yaban hayatı korunmazsa hayvandan insana bulaşan hastalıklar artar

Bilim insanları, yaban hayatı ve çevrenin korunması için harekete geçilmediği takdirde hayvanlardan insanlara geçen hastalıkların (zoonotik hastalık) artacağı konusunda uyarıda bulundu.Birleşmiş Milletler...

Yeğeni, Trump’ın üniversite sınavına para karşılığı başkasını soktuğunu iddia etti

ABD Başkanı Donald Trump’ın yeğeni Mary Trump, gelecek hafta yayınlanacak kitabında, Trump’ın, üniversite sınavına para karşılığı başkasını soktuğunu iddia etti.Mary Trump’ın yazdığı, ‘Çok...

Çin, ABD’nin Dünya Sağlık Örgütü’nden ayrılma kararını eleştirdi

Çin, corona virüsü salgını devam ederken ABD’nin Dünya Sağlık Örgütünden (DSÖ) çekilmesini eleştirdi.ABD’de Donald Trump yönetimi, Dünya Sağlık Örgütü’nden resmi olarak çekildiğine dair 7 Temmuz’da...