İsrail, 13 Haziran Cuma günü İran’ın nükleer programının “kalbini” hedef aldığını söyleyerek İran’a yönelik saldırılar başlattı. İsrail’in İran’a dün gece düzenlediği hava saldırılarında İran Genelkurmay Başkanı Bakıri ile Devrim Muhafızları Ordusu Komutanı Selami ve nükleer bilim insanları hayatını kaybetti. İsrail Tebriz, Hamedan ve Kirmanşah kentlerini de vurdu. Son saldırılarda en az 20 üst düzey komutanın öldüğü, toplam ölü sayısının ise 70’in üzerinde olduğu belirtiliyor.
Başkent Tahran dahil en az altı şehirde saldırılar yapıldı.
İran devlet medyası saldırıda Genelkurmay Başkanı Muhammed Bakıri ve Devrim Muhafızları Komutanı Hüseyin Selami’nin öldüğünü bildirdi.
Buna ek olarak eski İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Feridun Abbasi ve İslami Azad Üniversitesi Rektörü Muhammed Mehdi Tehranchi’nın Tahran’daki saldırıda hayatını kaybettiği belirtildi.
İran, Devrim Muhafızları’nın hava kuvvetleri komutanı Amir Ali Hajizadeh’nin öldürüldüğünü de doğruladı.
İran devlet medyası, ölü sayısının 70’in üzerinde olduğunu bildiriyor.
İran Dışişleri Bakanı Birleşmiş Milletler’e (BM) yazdığı mektupta İsrail’in saldırılarını “savaş ilanı” olarak nitelendirdi.
İsrail ordusu İran’ın “İsrail topraklarına doğru yaklaşık 100 SİHA fırlattığını” açıkladı. İsrail basını tüm SİHA’ların durdurulduğunu yazdı.
İran’a saldırılarının ardından İsrail’de olağanüstü hal ilan edildi. Ülke dünya genelindeki tüm elçiliklerini de geçici olarak kapattığını duyurdu.
ABD Başkanı Donald Trump İran’ın nükleer anlaşmayı kabul etmezse sonraki saldırıların “daha acımasız” olacağını söyledi.
İsrail’in saldırıları ne zaman başladı, hangi noktalar vuruldu?
İran’ın başkenti Tahran’da yerel saatle 03.30 sıralarında patlamalar meydana geldi.
Başkentten gelen fotoğraflarda en az iki yüksek katlı binanın hedef alındığı görülüyor.
İsrailliler ise aynı saatlerde hava saldırısı sirenleriyle uyandı ve acil durum telefon uyarıları aldı.
İran devlet medyasına göre, ilk saldırılardan birkaç saat sonra başkentin yaklaşık 225 kilometre güneyinde bulunan Natanz nükleer tesisinde bir patlama meydana geldi.
Tesise saldırıların gün içinde devam ettiği bildirildi.
İsrail ordusu İran’ın ana uranyum zenginleştirme tesisi olan Natanz nükleer tesisine “önemli ölçüde zarar verdiğini” açıkladı.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, İran yetkilileri tarafından kendilerine Buşehr nükleer santralinin hedef alınmadığının bildirildiğini açıkladı.
Buna göre saldırıya uğrayan Natanz tesisinde radyasyon seviyelerinde herhangi bir artış gözlemlenmedi.
İsrail Hava Kuvvetleri (IAF), İran’a ait hava savunma sistemlerini hedefleyen saldırılar kapsamında “onlarca” radar ve karadan havaya füze rampasını imha ettiğini duyurdu.
Hem İsrail hem İran basını tarafından saldırıların öğleden sonra da devam ettiği bildirildi.
İran Devrim Muhafızları’na yakın bir haber ajansına göre, İsrail kuzeybatıdaki Tebriz şehrinde bir askeri hava üssünü vurdu.
BBC tarafından doğrulanan bir videoda kentten dumanlar yükseldiği görülüyor.
BBC dumanın yerinin kentin ana havalimanı pistine ve yakınındaki Şekari askeri üssüne yakın bir bölge olduğunu tespit edebildi.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, “Yükselen Aslan Harekatı” adı verilen saldırıların “İsrail’in varlığına yönelik İran tehdidini geri püskürtmeyi amaçlayan hedefli bir askeri operasyon” olduğunu söyledi.
Operasyonun “tehdit ortadan kaldırılıncaya kadar” devam edeceğini söyledi.
“İran son aylarda daha önce hiç atmamış olduğu adımları atarak, zenginleştirilmiş uranyumu silah haline getirmeye çalışıyor.
“Durdurulmazsa, İran çok kısa bir sürede nükleer silah üretebilir. Bir yıl olabilir. Birkaç ay içinde, bir yıldan daha kısa bir sürede olabilir. Bu, İsrail’in varlığı için açık ve mevcut bir tehlikedir” diye ekledi.
Netanyahu, konuşmasında ayrıca ABD Başkanı Donald Trump’a “İran’ın nükleer silah programına karşı çıktığı” için teşekkür etti.
Saldırıdan kısa bir süre önce, İsrail Savunma Bakanı Israel Katz, askeri yetkililerden oluşan bir toplantıda, “Bu, İsrail Devleti’nin ve Yahudi halkının tarihinde belirleyici bir an” demişti.
“Kritik bir dönüm noktasındayız – bunu kaçırırsak, İran’ın varlığımızı tehdit eden nükleer silahlara sahip olmasını engellemenin hiçbir yolu olmayacak” diye ekledi.
İsrailli bir askeri yetkili BBC’ye yaptığı açıklamada, İran’ın “birkaç gün içinde” nükleer bomba üretebilecek kadar nükleer malzemeye sahip olduğunu söyledi.
Tel Aviv’deki Ben Gurion Havaalanı ikinci bir emre kadar kapatıldı.
Türk Hava Yolları, 16 Haziran’a kadar İran, Irak, Suriye ve Ürdün’e yönelik seferlerini iptal etti. Birçok havayolu daha uçuş iptalleri açıklıyor.
İsrail Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir onbinlerce askerin göreve çağrıldığını ve sınır bölgelerinde hazır tutulduğunu belirtti.
Zamir “Öncekilere hiç benzemeyen tarihi bir operasyondayız. Bu, bizi yok etmeye niyetli bir düşmana karşı varoluşsal bir tehdidi önlemek için kritik bir operasyon” dedi.
İran’ın tepkisi ne oldu?
İsrail ordusu sözcüsü Effie Defrin, İran’ın “İsrail topraklarına doğru yaklaşık 100 SİHA fırlattığını” açıkladı.
İsrail basınına göre bu saldırı tümüyle püskürtüldü.
İran Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney yazılı bir açıklama yaparak İsrail’in “şeytani ve kanlı ellerini İran’a yönelik bir suçta kullandığını” ve “kendisinin de acı bir kader yaşayacağını” belirtti.
İran Sözcüsü Ebu’l-Fazl Şekarçi, “Silahlı kuvvetler bu Siyonist saldırıya mutlaka karşılık verecektir” dedi ve Washington’ı saldırıya destek olmakla suçladı.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Birleşmiş Milletler’e yazdığı mektupta İsrail saldırılarının bir “savaş ilanı” olduğunu söyledi.
Arakçi, Telegram’da paylaştığı mektupta, BM Güvenlik Konseyi’ni “bu konuyu derhal ele almaya” çağırdı ve saldırının “İran’ın egemenliğinin büyük bir ihlali” olduğunu söyledi.
ABD’nin tepkisi ne oldu?
Bir İsrailli yetkili İsrail’in saldırılar konusunda Washington ile koordine olduğunu belirtti ancak ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, saldırılarla ilgilerinin olmadığını ve herhangi bir yardımda bulunmadıklarını söyledi.
ABD için en önemli önceliğin bölgedeki Amerikan güçlerini korumak olduğunu belirtti.
ABD Başkanı Donald Trump, saldırılarla ilgili açıklamasında, İran ile devam eden nükleer programı görüşmelerini gündeme getirdi ve İran’a çok kez “anlaşma şansı” verdiğini söyledi.
Ama “ne kadar uğraşırlarsa uğraşsınlar, ne kadar yaklaşırlarsa yaklaşsınlar, bunu başaramadılar” diye ekledi.
Trump, kendisine ait sosyal medya platformu TruthSocial’da yaptığı açıklamada anlaşma çağrısını yineleyerek şunları kaydetti:
“İranlı muhafazakarlar cesurca konuştular ama ne olacağını bilmiyorlardı. Şimdi hepsi öldü ve daha da kötüye gidecek! Zaten büyük bir ölüm ve yıkım oldu, ama bu katliamı sona erdirmek için hala zaman var, bir sonraki planlanmış saldırılar daha da acımasız olacak” dedi.
ABD Başkanı, saldırının ardından Fox TV’ye verdiği röportajda saldırıdan önce Ortadoğu’daki önemli bir müttefikin bilgilendirildiğini söylemiş ancak bu ülkenin hangisi olduğunu açıklamamıştı.
Beyaz Saray Yönetimi, Başkan Trump’ın Ulusal Güvenlik Konseyi’ni toplayacağını belirtti.
Saldırı haberinin ardından ham petrol fiyatlarında yüzde 10’luk artış oldu.
Yatırımcıların İran ve İsrail arasındaki bir çatışmanın bölgeden enerji arzına darbe vurabileceğinden kaygılı oldukları kaydedildi.
İsrail’in saldırıları sürebilir mi?
BBC Diplomasi Muhabiri Paul Adams‘ın analizine göre İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının gelecek günlerde sürebileceğine dair emareler var:
İsrail “Yükselen Aslan Harekatı”nın daha yeni başladığını söylüyor.
Saldırılar yalnızca nükleer programını değil İran’ın hava savunma sistemlerini de hedef aldı.
Bu da İsrail’in önümüzdeki günlerde yeni saldırılara hazırlandığına işaret ediyor.
İsrail harekatta 200 savaş uçağının görevlendirildiğini söylüyor ancak bazı haberler Ukrayna’nın Rusya’ya son SİHA saldırısına benzer gizli unsurlar olduğunu öne sürüyor.
Güvenlik kaynaklarının İsrail’in istihbarat servisi Mossad’ın patlayıcı SİHA’ları “İsrail’in saldırısının çok daha öncesinde” İran’a gizlice soktuğunu söylediği aktarılıyor.
SİHA’ların, büyük çaplı bir İran misillemesi olasılığına karşı, İsrail için tehdit oluşturabilecek yüzeyden yüzeye füze fırlatıcılarına saldırmak için kullanıldığı düşünülüyor.
Ancak İran’ın bugüne kadar fırlattığı SİHA’lar çoğunlukla sembolik görünüyor – Tahran’ın geçen Ekim ayında İsrail’e yaptığı büyük balistik füze saldırısından çok uzak.
İsrail’in o dönem gerçekleştirdiği misillemede, İran’ın hava savunma sistemleri, füze ve SİHA üretiminin hedef alındığı ve İran’ı gelecekteki saldırılara karşı daha savunmasız hale getirdiği ve karşılık verme kabiliyetini azalttığı düşünülüyor.
Büyük misilleme söylemlerine rağmen, İran’ın doğrudan askeri bir yanıt verme kabiliyeti eskisi gibi değil.
İsrail’in İran saldırılarında ölen üst düzey komutanlar kimler?
İran Genelkurmay Başkanı Muhammed Bakıri, Devrim Muhafızları Komutanı Hüseyin Selami ve ülkenin askeri operasyon kararlarının alındığı ve koordine edildiği Hatam el-Anbiya Karargahı’nın komutanı Gülam Ali Reşid öldürüldü.
Devrim Muhafızları Hava Kuvvetleri Komutanı Tuğgeneral Amir Ali Hajizadeh’nin saldırılarda öldüğü doğrulandı.
Bu isimlere ek olarak nükleer kapasite geliştirme alanında çalışan ülkenin önde gelen bilim insanları da hedef alındı.
İran ve İsrail: Askeri olarak kim daha üstün?
İsrail, 13 Haziran’ın erken saatlerinde İran’da nükleer tesisler dahil onlarca noktaya saldırı düzenlediğini açıkladı.
Misilleme sözü veren İran İsrail’e yüze yakın SİHA fırlattı.
İran ve İsrail arasındaki gerilim hiç olmadığı kadar yüksek.
Peki büyük bir savaşın patlak vermesi halinde tarafların askeri gücü gidişatı nasıl etkileyebilir?
BBC Urdu’dan Arif Shamim bu soruyu aşağıdaki kaynakları kullanarak ve uzmanlarla konuşarak değerlendirdi, ancak her iki ülkenin de gizli tuttuğu askeri kapasiteleri olabilir.
Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü (IISS), iki ülkenin ordularının askeri gücünü çeşitli resmi ve açık kaynak yöntemlerini kullanarak karşılaştırıyor.
Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü gibi çeşitli diğer kuruluşlar da değerlendirmeler yapıyor, ancak verilerini açıklamayan ülkeler için bu değerlendirmelerin doğruluğunu ölçmek daha zor.
Oslo Barış Araştırmaları Enstitüsü’nden (PRIO) Nicholas Marsh’a göre IISS, dünya çapında ülkelerin askeri gücünü değerlendirmede bir ölçüt olarak görülüyor.
Coğrafya
İran, İsrail’den çok daha büyük bir ülke ve nüfusu yaklaşık 89 milyon.
İsrail’in nüfusu ise yaklaşık 10 milyon.
İran’ın asker sayısı da İsrail’in altı katı kadar.
IISS’e göre İran’ın asker sayısı 600 bin, İsrail’inki ise 170 bin.
İsrail ve İran birbirlerine 2.100 kilometre uzakta.
Bütçe
IISS, İsrail’in savunmaya İran’dan daha fazla harcama yaptığını ve bunun da olası bir çatışmada önemli bir güç sağladığını söylüyor.
IISS’e göre İran’ın savunma bütçesi 2022 ve 2023 yıllarında yaklaşık 7,4 milyar dolardı.
İsrail’in bütçesi ise bunun iki katından fazla, yaklaşık 19 milyar dolar.
IISS, İsrail’in GSYİH’sine oranla savunma harcamalarının da İran’ın iki katı olduğunu söylüyor.
Uçaklar
IISS verileri İsrail’in savaşa hazır 340 askeri uçağa sahip olduğunu ve bu sayede hassas hava saldırılarında üstünlük sağladığını gösteriyor.
Bu jetler arasında uzun menzilli F-15 uçakları, radardan kaçabilen yüksek teknolojili “hayalet” uçaklar diye nitelendirilen F-35’ler ve hızlı saldırı helikopterleri bulunuyor.
IISS, İran’ın savaş kabiliyetine sahip yaklaşık 320 uçağı olduğunu tahmin ediyor.
Bu jetlerin yaşı 1960’lara kadar uzanıyor. Envanterde F-4’ler, F-5’ler ve F-14’ler de var.
Ancak Nicholas Marsh, bu eski uçaklardan kaç tanesinin gerçekten uçabildiğinin belirsiz olduğunu ve yaptırımlar nedeniyle yedek parça tedarik etmenin son derece zor olacağını söylüyor.
Füzeler
Defence Eye editörü Tim Ripley, İsrail’in İran’a öncelikle füzelerle saldırabileceğini söylüyor.
İran’ın füze envanteri Orta Doğu’nun en geniş ve en çeşitlisi olarak kabul ediliyor.
ABD Merkez Komutanlığı’ndan General Kenneth McKenzie 2022 yılında İran’ın “üç binden fazla” balistik füzeye sahip olduğunu söylemişti.
1980-1988 yılları arasındaki Irak-İran savaşının ardından İran, füze sistemleri ve insansız hava araçları envanteri üzerinde kapsamlı çalışmalar yürüttü.
Ülke, kısa ve uzun menzilli füzeler ve insansız hava araçları geliştirdi ve bunların birçoğu yakın zamanda İsrail’e ateşlendi.
Husi isyancıların Suudi Arabistan’ı hedef alan füzelerini inceleyen analistler bunların da İran yapımı olduğunu söylüyor.
CSIS Füze Savunma Projesi’ne göre İsrail de birçok ülkeye füze ihraç ediyor.
Demir Kubbe ve Ok
İsrail’in askeri savunmasının belkemiğini Demir Kubbe ve Ok sistemleri oluşturuyor.
İran 13 Nisan’da İsrail’e 300’den fazla SİHA ve füze ile saldırdığında bu sistemler devreye girdi.
Bu saldırıda İsrail’de önemli bir kayıp olmamasına rağmen Tahran uzaktan vurma kabiliyetini göstermiş oldu.
Füze mühendisi Uzi Rubin, Savunma Bakanlığı’na bağlı İsrail Füze Savunma Örgütü’nün kurucusu ve halen Kudüs Strateji ve Güvenlik Enstitüsü’nde kıdemli bir araştırmacı.
BBC’ye verdiği demeçte Demir Kubbe ve uluslararası müttefiklerin bu füze ve insansız hava araçlarının neredeyse tamamını imha ettiğini gördüğünde kendini “güvende” hissettiğini söyledi.
Nicholas Marsh ise durumu şöyle analiz ediyor: “İran kapsamlı bir hedef listesi yayınladı. Bu dikkat dağıtmaya yönelik bir girişim olabilir. Ancak İsrail’in tüm olası hedefleri koruması zor olacaktır… İsrail için önemli olan, ülkeye yaklaşmadan önce kaç tanesini vurabilecekleri olacaktır.”
Açık kaynaklardan askeri istihbaratları derleyen küresel şirket Janes’in Orta Doğu Savunma Uzmanı Jeremy Binnie de Lübnan’dan gelebilecek bir saldırı ile ilgili şöyle diyor:
“Demir Kubbe, Lübnan’dan fırlatılan daha kısa menzilli topçu roketleri ve füzelere karşı savunma sağlayan temel sistem olacak, ancak Hizbullah’ın İsrail hava savunmasını en azından geçici olarak durdurabilecek kadar çok sayıda füzeye sahip olduğu tahmin ediliyor.”
Deniz kuvvetleri
IISS raporlarına göre İran’ın yaşlanan donanmasında yaklaşık 220 savaş gemisi bulunurken, İsrail’in 60 civarında gemisi var.
Analistler İran’ın donanmasının bir savaşta mücadele edebilecek kapasitede olmadığını söylüyor.
Siber saldırılar
İsrail’in savunma sistemi İran’a kıyasla daha gelişmiş bir sistem.
Bu nedenle İsrail ordusuna yönelik bir siber saldırı çok daha etkili olabilir.
İsrail hükümetinin Ulusal Siber Direktörlüğü, son dönemde siber saldırıların yoğunluğnun üç kat arttığını ve “her zamankinden daha fazla” olduğunu söylüyor ve ekliyor: “İran ve Hizbullah arasındaki işbirliği savaş sırasında arttı.”
Ulusal Siber Direktörlüğüne göre 7 Ekim saldırıları ile 2023 yılı sonu arasında İsrail’e 3 bin 380 siber saldırı gerçekleşti.
İran da siber saldırılara hedef olabiliyor.
İran Sivil Savunma Teşkilatı Başkanı Tuğgeneral Gholamreza Jalali, İran’ın son parlamento seçimlerinden önceki ay yaklaşık 200 siber saldırıyı engellediğini söyledi.
Aralık ayında İran Petrol Bakanı Javad Owji, bir siber saldırının benzin istasyonlarında ülke çapında kesintiye neden olduğunu duyurmuştu.
Nükleer tehdit
İsrail’in kendi nükleer silahlarına sahip olduğu düşünülüyor ancak resmi olarak bir muğlaklık politikası yürütüyor.
İran’ın nükleer silahlara sahip olduğu düşünülmüyor ve aksi yöndeki suçlamalara rağmen, sivil nükleer programını nükleer silahlı bir devlet olmak için kullanmaya çalıştığı yönündeki iddiaları reddediyor.
Defence Eye’dan Tim Ripley, İsrail’in İran’la bir kara savaşına girme ihtimalinin çok düşük olduğunu söylüyor.
Ripley, “İsrail’in en büyük avantajı hava gücü ve güdümlü silahları. Yani İran’daki kilit hedeflere hava saldırısı düzenleme potansiyeline sahip” diyor.
İsrail’in büyük olasılıkla havadan yetkilileri ve petrol tesislerini hedef alacağını söylüyor.
Geçmişte İranlı üst düzey askeri yetkililer ve siviller hava saldırılarında öldürüldü.
Örneğin İran’ın İsrail’e saldırısına neden olan, 1 Nisan’da Suriye’nin başkentindeki İran konsolosluk binasının vurulması.
İsrail bu saldırının ya da önde gelen İranlı yetkilileri hedef alan bir dizi saldırının sorumluluğunu üstlenmedi.
Ancak sorumluğu olduğunu reddetmedi de.
‘Vekalet savaşı’
İsrail ve İran bugüne kadar resmi olarak savaşmadı.
Ancak iki ülke arasında resmi olmayan bir çatışma var.
Farklı ülkelerdeki önemli İranlı şahsiyetler, İsrail’in sorumlu tutulduğu saldırılarda öldürüldü, İran ise İsrail’i vekilleri aracılığıyla hedef alabiliyor.
Askeri ve siyasi grup Hizbullah, Lübnan’dan İsrail’e karşı İran’ın vekil savaşlarının en büyüğünü yürütüyor.
İran, Hizbullah’ı desteklediğini inkar etmiyor.
İsrail ve Batılı güçler, İran’ın Hamas’a da silah, mühimmat ve eğitim sağladığına inanıyor.
Hamas, onlarca yıldır Gazze Şeridi’nden İsrail topraklarına roketler fırlatıyor.
Grup, 7 Ekim 2023’te de İsrail’e saldırılar düzenledi.
